Если Вы не видите татарские буквы - скачайте и установите шрифт Arial Tat
Яћалык


Џђр гасырныћ њз ягулыгы


Якын килђчђктђ авыл хуќалыгы ић бай љлкђлђрнећ берсе булмагае. Бњген бљтен дљнья биоягулык ќитештерњ турында сљйлђгђндђ, болай дип ђйтергђ ќирлек юк тњгел. "Килђчђккђ кайту" Голливуд фильмын караган кешелђр яхшы хђтерлидер: андагы бер профессор вакыт машинасы љчен чњп контейнерындагы чималдан эшлђнгђн ягулыкны куллана. Ул чакта бу ысулга кљлеп караган идек. Хђзер исђ ягулыкныћ башка тљрлђренђ књчњнећ мљџим мђсьђлђ икђнен џђркайсыбыз яхшы аћлый кебек.



Бњген, нефть ятмалары кими барган заманда, ягулыкныћ башка тљрлђре турында књп сљйлилђр. Бу љлкђдђ энергоресурслар љчен чимал булырлык њсемлек продукциясе зур кызыксыну тудыра. Белгечлђр фикеренчђ, андый чималны куллану экологиягђ дђ зыян салмый. Моны исђпкђ алып, Швециядђ, мђсђлђн, нефтьтђн баш тарту программасы эшли башлаган. Европада биоягулыкны кићрђк файдалануны књз ућында тоткан законнар кабул ителгђн. АКШта шул максатка субсидиялђр бирелђ башлаган. Кытайда этанол ќитештерњ џђм ягулык буларак куллану љчен милли программа гамђлгђ кертелгђн.
Дљресен генђ ђйткђндђ, спиртны ягулык буларак куллануны яћалык дип ђйтеп булмый. Ђйтик, АКШта инде књптђннђн биоэтанолны гади кукуруздан ясыйлар. Аны ќитештерњ љчен биредђ йљзлђгђн завод эшлђп килђ. Белгечлђр ђйтњенчђ, мондый спиртныћ 10 процентын гына бензинга кушсаћ да, ягулык азрак тотыла, двигатель дђ "озын гомерле" була. Ђ менђ Европа Берлеге иллђре кукуруз белђн тњгел, ђ рапс культурасы белђн кызыксына. Германиядђ џђм Франциядђ, мђсђлђн, автотранспортны ђйлђнђ-тирђгђ зыян китерми торган ягулыкка књчерњ буенча дђњлђт программалары кабул ителгђн. Рапс перспективалы џђм табыш китерњче культура буларак, дљнья базарында аћа сорау ђледђн-ђле артып тора. Европа Берлеге иллђре рапс орлыгыныћ бер тоннасы љчен – 180-200, ђ маеныћ тоннасына 620-630 доллар тњлђргђ ђзер.
Бњген Россия џђм БДБ иллђре дђ биоягулык белђн кызыксына. Ђйтик, Казахстанда ђлеге тљр ягулыкны ќитештерњче завод эшли башлаган инде. Омск, Липецк џђм Волгоградта да шундый предприятиелђр тљземђкче булалар. Татарстанга килгђндђ, бездђ рапстан биоягулык ќитештерњ турында ђлегђ имеш-мимешлђр генђ йљри. Шулай да республикада бу культурадан май ќитештерђчђк завод тљзелеп килђ њзе. Белгечлђр ђйтњенчђ, "Нэфис Косметикс" компаниясенећ 46 миллион евролык яћа комплексы елына 300 мећ тоннага кадђр рапс мае ќитештерђ алачак.
Май ќитештерњ яћа тљр ягулык ђзерлђргђ мљмкинлек бар дигђн сњз тњгел ђле. Рапс базарында зур конкуренция барган вакытта Татарстан биоэтанол ќитештерњ турында хыяллана гына ала. Ник дигђндђ, республика рапсныћ ућышы белђн ђллђ ни мактана алмый ђлегђ. ТР Авыл хуќалыгы џђм азык-тљлек министрлыгыныћ игенчелектђ ресурсларны саклау технологиясен кертњ бњлеге мљдире Илдус Вђлиев ђйтњенчђ, 2005 ел белђн чагыштырганда, бу культураныћ ућышы якынча ике мећ тоннага кимегђн. "Моћа табигать шартларыныћ начар булуы сђбђп булды, – ди Илдус Вђлиев. – Чђчњ мђйданнары 2005 ел белђн чагыштырганда якынча љч тапкырга арттырылса да, кљтелгђн ућышны ќыеп алырга насыйп булмады". Мондый књрсђткечлђр белђн рапстан биоягулык ќитештерњ турында сљйлђргђ иртђрђк ђле. Шулай булуга да карамастан, безнекелђр дљнья иллђреннђн калышмаска уйлый: биоэтанолны њзебездђ ќитештерњ проекты љстендђ эш алып барыла башлаган инде.
– Бњген без тљрле иллђрнећ тђќрибђсен љйрђнђбез, ић кулай вариант эзлибез, – ди "Татнефтехиминвест-холдинг"ныћ генараль директоры Рафинат Яруллин "ВиД" басмасына биргђн интервьюсында. – Ђйтик, књптђн тњгел бездђ Израиль делегациясе булып киткђн иде. Алар биоэтанол ќитештерњдђ њз тђќрибђлђре белђн уртаклашты. Немец компаниялђре тђкъдимнђрен дђ тыћладык.
Рафинат Яруллин сњзлђренђ караганда, ђлеге проект белђн кайбер Америка фирмалары кызыксынган џђм алар республика территориясендђ биоэтанол ќитештерњ буенча уртак оешма тљземђкче булалар. Ђлеге заводныћ кайда салыначагы тљгђл билгеле тњгел ђле. Татарстанныћ авыл хуќалыгы районнарыныћ берсендђ тљзелђчђк, дигђн фаразлар гына бар.
Шулай да рапстан биоягулык ќитештерњ Россия љчен ђлегђ кулай тњгел. Гђрчђ бу тљр ягулыкныћ бђясе соляркадан ике-љч мђртђбђ очсыз булса да. Биоэтанолны џђрдаим куллану љчен двигательлђрнећ техник ягын камиллђштерергђ кирђк ђле. Юкса экологик яктан чиста ягулыктан ул бљтенлђй сафтан чыгуы ихтимал. Белгечлђр ђйтњенчђ, дђњлђт књлђмендђ кабул ителгђн махсус программалардан башка бу тљр ягулыкка књчњ мљмкин булмаячак.
Галия КЂРИМУЛЛИНА