Если Вы не видите татарские буквы - скачайте и установите шрифт Arial Tat
Тарихыбыз


Чистай џђм Питрђч – тимер юл станциялђре?


1939 ел ахырларында Казан џђм республиканыћ район њзђклђрендђге китап кибетлђрендђ А. Лазаревныћ "Татарская АССР. Политико-экономический очерк" дигђн китабы дљнья књрђ. Асылда республика тарихыныћ кыскача очеркы була бу.
Китапныћ љченче бишьеллык план буенча Татарстанны њстерњнећ кић колачлы планнары турында сљйлђњче урыннарына гына булса да тукталып њтђсе иттек. Чљнки алар бик кызыклы.



Бишьеллыкныћ мђшџњр планы
1943 елныћ азагына кадђр нилђр эшлђњ књздђ тотылган була соћ? Хђтта ки бњгенге кљн књзлегеннђн чыгып караганда да искитмђле планнар була бу. Ђйтик, китаптан без 1938 елда Ленинград проект институтыныћ Казанда тљзелешлђрне тамырдан њзгђртњнећ, аны яшеллђндерњ, тузган торактан арындыру, сђнђгать предприятиелђрен џђм шђџђр транспорты линиялђрен яћача урнаштыруныћ ќентекле планын ђзерлђвен белђбез.
Бигрђк тђ шђџђр њзђген тамырдан њзгђртеп кору књздђ тотыла. Кремль тирђсендђ тантаналы чаралар њткђрњ љчен зур мђйданчык булдыру, аныћ уртасына Ленин џђйкђлен кую планлаштырыла. Шул ук вакытта шђџђр советы бинасын арткарак "књчерњ", музейны, Болакка кадђрге љйлђрне сњтњ, Болак џђм Кабан књле буйларын бульварга ђйлђндерњ максат итеп куела.
Ул чагында ниятлђнелгђннђрнећ књбесе фђкать илленче елларда гына тормышка ашырыла. Ђйе, барысы да тњгел, књбесе. Ђ инде Кремль тирђсендђге Болак, Якын џђм Урта Кабаннарныћ "тышкы кыяфђте" ђле хђзер генђ, Казанныћ мећьеллыгына ђзерлђнњ барышында гына њзгђрде.
Тормышка ашырылмый калган сугышка кадђрге ић кызыклы џђм ић зур проектларныћ берсе – Казан–Бљгелмђ тимер юлы. Татарстанныћ Кама елгасы белђн икегђ бњленгђн љлешлђрен тоташтыру идеясе инде књптђн - 20 нче еллар башларында ук пђйда була. Аерым алганда, Свердловскига илтњче магистральнећ бер станциясен, Кама аша тимер юл сузып, Бондюг химия заводы белђн тоташтыру књздђ тотыла. Ђмма илдђ акча кытлыгы ул чагында бу проблеманы кљн кадагына кую мљмкинлеге бирми. Књмђклђштерњ тљгђллђнгђннђн соћ, Татарстанныћ индустрия куђте арта башлагач кына ђлеге идея янђ баш калкыта. ТАССР Совнаркомында џђм партия љлкђ комитетында озын-озак фикер алышканнан соћ 1935 ел ахырларында И. Сталин џђм В. Молотовка љлкђ комитет секретаре А. Лепаныћ "1936 елда Казан – Бљгелмђ тимер юлын тљзњ турында" хаты юллана. Анда бу мђсьђлђнећ тарихы ќентеклђп бђян ителђ.
Ђлеге проектныћ техник-икътисадый нигезлђмђсеннђн књренгђнчђ, юлны тљзњ бђясенећ егерме проценты чамасын Кама аша књпер тљзелеше бђџасе тђшкил итђ. Бу корылманыћ катлаулылыгын исђпкђ алып, поездларны паром кичње аша ќибђрњ дђ тђкъдим ителђ. Љстђвенђ Иделдђ мондый тђќрибђ инде моћарчы да була. Тик кыйммђтле бу проект бишьеллыкларныћ беренчесенђ дђ, икенчесенђ дђ керми кала. Шул ук вакытта Казанда авиация заводын џђм башка зур предприятиелђрне тљзњ башланып китђ. Ђлбђттђ инде, болары да зур чыгымнар талђп итђ.
Югарыда књрсђтеп њтелгђн хат СССР Политбюросы џђм Совнарком утырышында тикшерелђ. Сталин, Молотов џђм транспорт проблемалары белђн шљгыльлђнњче Каганович Татарстанныћ партия љлкђ комитеты тђкъдимен хуплый. Алар бу проектны љченче бишьеллык планына кертергђ вђгъдђ бирђ, шулай ук республиканыћ њз кљчлђре белђн кичекмђстђн ђзерлек эшлђре башлап ќибђрергђ тђкъдим итђ.
Тљзелешкђ шулай тиз генђ ризалык бирњ булачак юлныћ яћа нефть чыганакларын ачу љчен љметле књренгђн районнар аша њтђчђгенђ бђйле булгандыр дип уйлыйм. Ул чагында, ђйтик, Чистай да шундый район булып исђплђнђ.

Гљмбђгђ баргач
...Шулай бервакыт Питрђч районында гљмбђгђ дип урманга барганда юл читендђге кечкенђ генђ љемнђргђ игътибарымны юнђлттем. Мића алар башта сугыш чорыннан калган ниндидер корылмалар калдыгы кебек тоелды. Ђлеге серле љемнђрнећ серен мића шул тирђдђге авылда яшђњче бер агай ачты. Баксаћ, ул егет чагында – 1939 елныћ язында колхозныћ берничђ дистђ ир-аты џђм хатын-кызлары белђн бергђ "халык тљзелеше"нђ ќђлеп ителгђн икђн. Алар тимер юл љчен тњшђмђ љйгђн. Тиздђн республикага Мђскђњ – Идел каналын тљзегђн тоткыннарныћ китерелђчђген џђм аларныћ Кама елгасы аша књпергђ илтњче юл салачагын ђйткђннђр. Тимер юл тљзергђ тиешле тоткыннар љчен берничђ лагерь ачу књздђ тотылган. Шуларныћ берсен Пановка авылында урнаштыру планлаштырылган.
Бу тимер юл ничегрђк салынырга тиеш була соћ? Проектны эшлђњчелђр билгелђгђн станциялђр атамаларыннан башлыйк. Казаннан соћ Сулла, Зайцевка, Питрђч, Норма, Солтан, Надежда, Арыш, Тимерлек, Кульга, Уракчы, Чистай, Кызыл Болгар, Тубылгы, Каргалы, Чаллы, Чишмђ, Яћа Чишмђ, Шљгерче, Кителгђ, Ерсубай, Кичњ, Дђњлђт, Мђмђт, Кирле, Зђй-Каратай, Письмянка, Аккњл станциялђре китђ. Шуннан соћ юл Уфага илтњче магистральгђ барып тоташырга тиеш була.
Шулай итеп, 384 чакрым озынлыктагы юлда љч дистђгђ якын станция тљзњ књздђ тотыла. Књрњебезчђ, станциялђрнећ кайберлђре бњгенге шђџђр-авыллар исемнђренђ туры килсђ, атамаларныћ берникадђр љлеше республика картасында инде юк. Моныћ сђбђплђре тљрле: исем алыштыру, перспективасыз дип юкка чыгару џ.б. 1943 елда яћа юлдан биш пар поезд йљрергђ тиеш була: 1 пар – республика ђџђмиятендђге, 2 пар – ќирле, 2 пар – Татарстаннан читкђ йљрњче поезд, шуларныћ берсе – Казаннан Уфага кадђр. Расписаниегђ караганда, Казаннан Бљгелмђгђ џђм, киресенчђ, Бљгелмђдђн Казанга бер кљннђн дђ кимрђк вакыт эчендђ барып кайтырга мљмкин булып чыга.

Ике тапкырга арттырасы иде дђ...
Тик 1940 еллар азагында тљзелеш эшлђренећ барысы да кинђттђн генђ туктатыла. Шулай итеп, Казан янындагы Питрђч тђ, Каманыћ тњбђнге љлеше љчен ул чагында бик мљџим њзђк булып торучы Чистай да, дистђлђрчђ башка торак пунктлар да тимер юл станциялђренђ ђйлђнђ алмый кала. Татарстан ќирлегендђ тимер юллар озынлыгын икелђтђ арттыра алырдай бу юлныћ язмышы ни булып бетђ соћ?
Чыганаклардан књренгђнчђ, 1938 елда республика Совнаркомы рђисе А. Тынчеров Татарстанда Казан–Бљгелмђ тимер юлы тљзњ турындагы хат белђн СССРныћ тимер юллар наркомы Л. Кагановичка яћадан мљрђќђгать итђ. Анда ул, кирђкле ђзерлек эшлђре њткђрелњгђ карамастан, тљзелешнећ џаман кичектерелеп килње турында хђбђр итђ. Ул чагында гаять зур кљчкђ ия булган Каганович, ниџаять, тљзелешне башлауга ризалык бирђ.
1940 елныћ июнендђ, республика оештырылуга 20 ел тулу алдыннан, "Татарская АССР за 20 лет в цифрах" дигђн ќыентык дљнья књрђ. Менђ шунда Казан–Бљгелмђ тимер юлы тљзелеп килњче юл дип књрсђтелђ, аныћ тљп техник-икътисадый параметрлары китерелђ. Ђйтик, йљк ђйлђнеше буенча ул республика территориясе аша њтњче Казан тимер юлы кисемтђсеннђн ике тапкырга "кљчлерђккђ" ђйлђнергђ тиеш була.
Шулай итеп, 1940 елныћ ќђендђ Казан – Бљгелмђ юлы тљзелђ башлый. Матбугатта бу объектны тљзњгђ ќђлеп ителгђн кешелђрнећ хезмђт батырлыклары турында мђкалђлђр пђйда була. Партиянећ Татарстан љлкђ комитеты хезмђт иялђрен шушы тљзелешкђ туплау турында берничђ карар кабул итђ. Ђмма озакламый матбугат битлђрендђ мондый язмалар књренми башлый. Дљньяда кљннђн-кљн њсђ баручы киеренкелек, илнећ оборона куђтен арттыру, ић элек Иделнећ кљнчыгыш аръягында хђрби заводлар тљзњ зарурилыгы Сталинны љченче бишьеллык планнарын њзгђртергђ, кайбер проектлардан баш тартырга мђќбњр итђ, књрђсећ.
Ђйтик, љч-дњрт ел эчендђ генђ файдалануга тапшырып булмый торган сђнђгать џђм транспорт объектларын тљзњне вакытлыча туктату турында Хљкњмђт карары кабул ителђ. Казан–Бљгелмђ тимер юлы да шундый тљзелешлђр исемлегенђ элђгђ. Шуннан соћ сугыш башлана ... Озак елларга сузылган тимер юл тљзњ тарихы сугыштан соћгы чорда гына тђмамлана. Юлныћ яћа варианты – Ђгерќе – Акбаш трассасы инде, республиканыћ яћа нефть районнары аша, Чаллы тирђсеннђн уза.
Шулай итеп, Питрђч белђн Чистай тимер юл станциялђренђ ђйлђнмичђ кала. XXI гасыр башында Кама елгасы аша књпер салынды (сугышка кадђргесенећ књздђ тотылган урынында диярлек). Тик ул тимер юлныкы тњгел, автомобиль књпере шул инде.
Булат Солтанбеков