Если Вы не видите татарские буквы - скачайте и установите шрифт Arial Tat
Сђламђтлек


Бар да бљергђ ќыела


98 нче номерлы маршрут таксида янђшђмђ килеп утырган ханымныћ “Яшьлђр урын бирергђ ашыкмый шул”,– дигђн сњзлђре аныћ ягына борылып карарга мђќбњр итте. Књрер књзгђ карт тњгел њзе, 40-45 яшьлђр тирђсендђ. Берђр операция кичергђндер, шућа хђле юктыр, дип уйларга љлгермђдем: “I группа инвалид мин, бљерлђрем эшлђми, гемодиализдан кайтып килђм”,– диюен ишеткђч, тђмам ућайсыз булып китте. “Белгђн булсам, њзем торып урын тђкъдим итђр идем”,– дим, гафу њтенеп.



Яћа њзђк
98 нче номерлы маршрут таксида янђшђмђ килеп утырган ханымныћ “Яшьлђр урын бирергђ ашыкмый шул”,– дигђн сњзлђре аныћ ягына борылып карарга мђќбњр итте. Књрер књзгђ карт тњгел њзе, 40-45 яшьлђр тирђсендђ. Берђр операция кичергђндер, шућа хђле юктыр, дип уйларга љлгермђдем: “I группа инвалид мин, бљерлђрем эшлђми, гемодиализдан кайтып килђм”,– диюен ишеткђч, тђмам ућайсыз булып китте. “Белгђн булсам, њзем торып урын тђкъдим итђр идем”,– дим, гафу њтенеп.
Гљлзђмия апа (исеме њзгђртелде) 14 ел инде шулай ел ђйлђнђсендђ кљнаралаш дђвалау оешмасына барып, канын агулы матдђлђрдђн чистарттырып кайта. Организмнан аларны бљерлђре фильтрлап чыгарырга тиеш, югыйсђ. Тик ул ђгъзалары сау тњгел, бу вазифаны башкарырга яраксыз.
– Яћа ачылган гемодиализ њзђгенећ матурлыгын књрсђгез иде. Тђмле ашаталар, андагы чисталык, иркен заллар, заманча ќиџазлар... – дип сљенече белђн уртаклашкандай сљйлђп китте апа. – Безне яшђтђ, килђчђккђ љмет уята торган урын ул.
Чыннан да, Казанныћ мећ еллыгы алдыннан тљбђкара клиник диагностика њзђге базасында тљзелгђн халыкара амбулатор гемодиализ њзђге зур казанышларыбызныћ берсе булды. Бљер авырулы хасталар љчен сулар џава, эчђр су кебек кирђк иде ул. Татарстан Хљкњмђте шуны аћлап, узган ел азагында Голландиянећ “Evromedic interhational N.V” компаниясе белђн ќиде елга контракт тљзегђн. Алар њзђккђ дњрт ай эчендђ реконструкция ясыйлар. Моћа электр, су, канализация ќайланмаларын алыштыру, вентиляция, кондинционерлар њткђрњ, компьютерлар тоташтыру, гемодиализ залларына (алар ќидђњ) “Фрезениус” немец фирмасы ќитештергђн “ясалма бљер” аппаратлары урнаштыру эше керђ. Ул аппаратлар сырхауныћ канын чистартырга, организмын артык сыеклыктан арындырырга ярдђм итђ. Бу процедура бик кыйммђтле, бер сеансы 92,5 евро тора. Аныћ љчен сырхау бер тиен дђ тњлђми. Амбулатор гемодиализ њзђге башлыгы Вячеслав Сигал ђйтњенчђ, бездђ ђле ул чагыштырмача арзан, чљнки Европа иллђрендђ 105 евро џђм аннан да кыйммђтрђк йљри.
Бљтендљнья стандартларына туры килгђн мондый њзђк Россиядђ љченчесе. Тегелђрдђн аермалы буларак хосусый тњгел, дђњлђт карамагында џђм бюджет хисабына кљн књрђ. Компания кадрлар сайлап алуга да бик ќаваплы карый, медицина технологлары Будапешттан хђтле килгђн. Сайлап алынган хезмђткђрлђр махсус курсларда укытылган, шђфкать туташлары республика клиник хастаханђсендђ стажировка њткђн џђм шуннан соћ гына љч айлык сынау вакыты белђн эшкђ керешкђннђр. Арада сынау шартларын њти алмаганнар да бар, алар белђн тиздђн хушлашырга ќыеналар. Њзђктђ контроль бик кљчле, књпме дару, шприц, материаллар тотылганлыгы хакында кљн саен Мђскђњдђ урнашкан ќитђкчелеккђ отчет биреп торырга кирђк. Болай эшлђњ џђркемгђ ќаваплылык љсти. Монда хезмђт љчен тњлђњ дђ шактый югары. Вячеслав Ефимович бу хакта сњз куертуны кирђк санамады.
200 кешегђ исђплђп тљзелгђн диализ њзђге ачылганда эшне 95 сырхауга ярдђм књрсђтњдђн башлап ќибђрсђлђр, бњгенге кљндђ хасталар саны 122 гђ ќиткђн. Књп кенђ сырхаулар Казанныћ 6 нчы хастаханђсендђге гемодиализ њзђгеннђн књчкђн. Њзђк республика клиник хастаханђсе џђм 5 нче шђџђр хастаханђсе белђн тыгыз элемтђдђ. Хасталар гемодиализга табиб-нефрологлар тарафыннан ђзерлђнгђч кенђ бирегђ ќибђрелђ. Сеанслар атнага љч мђртђбђ дњртђр сђгать њткђрелђ. Њзђккђ књбесенчђ башкалада яшђњчелђр килђ. Берђн-сђрђн генђ булса да, Питрђч, Лаеш, Кама Тамагы, Зеленодол, Алексеевск районнарыннан килгђн сырхауларны да очратырга була.
Пациентларны тљрле районнардан, шђџђрлђрдђн кабул итђ алалар, килеп-китеп йљрњ кыенрак шул. Сырхаулар – инвалидлар, транспортлары юк, акча ягы да кысанрак. Ул ярдђмне телђгђн очракта ќирле хакимият вђкиллђре оештыра алыр иде. Бњгенге кљндђ гемодиализ њзђге бњлеклђре Чаллыда, Тњбђн Камада, Бљгелмђдђ, Ђлмђттђ, Буада, Чистайда бар. Кайберлђрендђ аппаратлар књптђн искереп сафтан чыккан, алар тиз ватыла, яћаны алырга акчалары юк. Алда ђйтелгђнчђ, бу процедураны њткђрњ шактый чыгымнар сорый.

Беренче њзђккђ – 40 ел
Татарстанда гемодиализ бњлеге беренче булып Казанныћ 6 нчы шђџђр хастаханђсе базасында, 1965 елныћ декабрендђ оештырыла. Ул чагында Советлар Союзында эшлђнгђн аппарат кулланылган. Аныћ авыруга тђэсире ђллђни кљчле булмый. Сырхауныћ гомерен берничђ сђгатьтђн алты-ќиде кљнгђ генђ озынайта алган. 1973 елда 16-17 хастага хезмђт књрсђтђ алырлык яћа аппаратлар барлыкка килђ. 80 нче еллар азагында пациентларныћ саны 50 гђ, тагын ун елдан 60 ка якынлаша.
Бњлек 1994 елда њзђк буларак формалаша. 2000 елда бирегђ 130 авыру килеп йљри. Эш љч сменада башкарыла, урыннар ќитми. Бары 2003 елда, республика клиник хастаханђсендђ гемодиализ џђм бљерлђрне књчереп утырту њзђге ачылгач кына бераз иркен сулыш алалар. Ике дистђгђ якын сырхау шунда књчерелђ. Быел халыкара амбулатор диализ њзђк ачылгач, 60 ка якын авыруны озаталар. Кайберђњлђр, гариза язып, 15-20шђр ел йљргђн элеккеге урында калуны кулай књрђ. Њзђк мљдире Владимир Дамоцов фикеренчђ, беренчедђн, аларда дђвалану алымы яћа ачылган њзђкнекеннђн аерылмый. Биредђ дђ берничђ ел элек алынган “Фрезениус” фирмасы аппаратлары белђн эш итђлђр. Су чистарту ќайланмалары да стандарт талђплђргђ туры килђ. Дљрес, иркенлек џђм ућайлылык, яктылык ягыннан иске бина белђн яћаны чагыштырырлык тњгел. Яћа бинада шартлар бљтенлђй њзгђ, ашау-эчњ дђ мулрак, моны сырхаулар да ђйтеп тора. Тик шунысы бар: 6 нчы хастаханђдђ гемодиализлы авырулар љчен махсус ятаклар булдырылган, каты авырып китсђлђр, стационарда ятып дђваланалар. Шул ук катта гемодиализ њзђге љчен капиталь ремонт ясый башлаганнар џђм аны ел азагына хђтле тљгђллђргђ исђплилђр. Владимир Аркадьевич фикеренчђ, 40 ел буе авыруларга хезмђт књрсђтеп, шактый тђќрибђ туплаган њзђкне бер-ике кљн эчендђ юкка чыгару гафу ителмђслек хђл булыр иде. Аны сакларга кирђк. Чыннан да, килђчђктђ авыруларныћ артуын искђ алсаћ, гемодиализ урыннары тагын да књбрђк кирђк булуы ихтимал. Яћа њзђклђр ачып, кадрлар белђн тђэмин иткђнче, искелђрен тљзеклђндереп, ќиџазлау икътисадый яктан да отышлырак бит.

Нђрсђ ул – хроник бљер ќитенкерђмђве?
Кайберђњлђр нинди авыру турында сњз бара соћ, аларны дђвалау љчен нигђ шулкадђр књп акчалар тотыла, дип баш ватадыр. Кеше хђлен кеше белми, њз башына тљшмђсђ, дилђр бит. Табиблар бу чирне хроник бљер ќитенкерђмђве дип атый, ягъни аны дђвалап булмый, гомер буена сузыла. Ул бик четерекле авыру, озак еллар њзен сиздерми. Хаста књћеле болганып, хђлсезлђнеп йљрсђ дђ белгечкђ књренњне кирђк санамый. Књп очракта медицина оешмасына башка тљр авыру белђн мљрђќђгать иткђч, кан анализы аша аћа шул диагнозны куялар. Канда књп књлђмдђ шлак, сидекчђ џђм башка зарарлы матдђлђр тупланганлыгы беленђ. Бљерлђр аларны бђвел аша тышка чыгара алмый. Бу инде авыруныћ соћгы стадиясе. Тора-бара бђвел бњленеп чыгу кими, кљннђрдђн бер кљнне бљтенлђй килми башларга мљмкин. Гомумђн, гемодиализ њзђклђренђ йљрњче сырхауларныћ 90 процентыныћ бђвеле юк. Сыеклык эчтђге тукымаларга ќыелып барганлыктан, кул-аяклар шешенђ. Аларны чыгарып тормасаћ, организм агулана џђм кеше њлђ. Артык сыеклыкны “ясалма бљер” аппаратлары ярдђмендђ генђ чыгарып була.
Хроник бљер ќитенкерђмђве књбесенчђ пиелонефрит, гломерулонефрит белђн авыручыларда, озак еллар кан басымыннан, шикђр диабетыннан интеккђн хасталарда књзђтелђ. Дљрес, бу авырулар барлык очракта да шуныћ белђн тђмамлана, дип ђйтеп булмый. Бездђ, кызганычка каршы, џђр поликлиникада да нефрологлар штаты булдырылмаган. Алар, гомумђн, аз ђзерлђнђ. Чирнећ еллар буе ачыкланмавыныћ тагын бер сђбђбе ђнђ шуннан. Белгечлђр фикеренчђ, аннары гемодиализ кытлыгы да њзен сиздерђ. Ђйтик, яћа њзђк ачылганчы, бездђ 1 миллион халыкка – 100 диализ урыны туры килгђн, Ульян каласында – 144, Мђскђњдђ – 243, Европа иллђрендђ 600 урын.

Бљер књчереп утырту – изге гамђл
Хроник бљер ќитенкерђмђве белђн авыручыларга диализдан тыш тагын бер ысул тђкъдим ителђ – бљер књчереп утырту. Бу ќђџђттђн 1992 елдан Россия Федерациясенећ “Кеше ђгъзаларын џђм тукымаларын књчереп утырту турында”гы законы да гамђлдђ. Закон кабул ителгђнгђ дистђ елдан артык вакыт њтсђ дђ, ул эш ђле кић ќђелдерелђ алмады. 2003 елда Мђскђњнећ 20 нче хастаханђсендђ булган “шау-шулы” вакыйгадан соћ (прокуратура вђкиллђре табибларны донорны њз максатларында файдалануда гаепли) белгечлђр бу эшкђ алынырга курка –беркемнећ дђ рђшђткђ артына кереп утырасы килми.
Донорлар ике тљргђ бњленђ. Беренчесе – авыруга туган-тумачаларныћ бер бљере књчереп утыртыла џђм алар икесе дђ исђн кала. Икенче очрак кешенећ њлђр сђгате якынлашкач, бљерлђрен алып, хастага куела. Ђлбђттђ, бу эшнећ дђ табиблар гына белђ торган њз нечкђлеклђре бар. Алынган бљер 24 сђгать эчендђ књчерелеп утыртылырга тиеш. Ђгъза, кешенећ баш мие њлгђч, лђкин ђле йљрђге туктарга љлгермђгђндђ алына.
Казанда да бу эш белђн 1989 елдан шљгыльлђнђлђр. Ике ел элек республика хастаханђсендђ бљер књчереп утырту бњлеге дђ ачылды. Бњлек ќитђкчесе Ринат Галиев ђйтњенчђ, бљер књчереп утыртылган кешелђрнећ 79 проценты нормаль яшђеш алып бара – алар укый, гаилђ кора, балалар њстерђ. Ун књчерелгђн бљернећ фђкать берсе эшлђп китђ алмаска мљмкин. Авыруларга књбесенчђ ата-аналар, туганнар ярдђмгђ килђ. Баласына њз бљерен бирергђ телђк белдергђн ата-аналар књп ансы, лђкин ђти-ђнисенђ баласыннан књчереп утырткан очракны табиблар хђтерлђми.
Соћгы биш елда республика клиник хастаханђсендђ 85 кешегђ бљер књчереп утыртылган. Россиядђ ул бюджет хисабына башкарыла. Бер бљер књчереп утырту якынча 150 мећ сум тора. Чит илдђ 30-50 мећ доллар. Чит илдђ бљер књчереп утырту эше зур њсеш алган. Америкада, мђсђлђн, кешенећ тњш кесђсендђ њлгђннђн соћ ђгъзаларымны бирергђ, – донор булырга ризамын, дигђн язу йљртње табигый хђл санала. Япониядђ 1999 елда шундый бер донорныћ йљрђге, бавыры, бљерлђре алынып, дњрт пациентка књчереп утыртылган.


Фђния Арсланова